Meditatie oktober 2026
Meerdere keren heb ik gedichten van Lieke Marsman ‘aan het woord gelaten’ in vieringen.
Ze was in staat om met woorden het onnoembare een stem te geven. Wanneer bij haar in 2017 een zeldzame vorm van kraakbeenkanker wordt vast- gesteld weet ze dit als geen ander te verwoorden. Ondanks de naderende dood weigerde ze de hoop op verder leven op te geven. Ze ging zelfs op zoek naar een God. Waarom zou deze niet bestaan? ‘Waarom mag ik een God niet aanroepen?’; zei ze in een interview.
‘Er is niets wat ik nog wil zien Behalve steeds opnieuw, opnieuw Een nieuwe dag’
Voor Marsman was hopen niet een stilletjes in een hoek gaan zitten. Het was voor haar een actieve vorm van leven ondanks de naderende dood. ‘Ik moet mezelf het irrationele eraan gunnen. Dat is wat ik heb geleerd. Ik moet me voorbereiden op het ergste en durven hopen op het beste.’ Iedere dag verwachtte Marsman nog een nieuwe dag, maar op 3 juni overlijdt ze, 35 jaar jong. Met haar poëzie wilde Marsman een ‘oproep tot leven zijn’. Haar oeuvre spreekt een groot en opvallend jong publiek aan. Ze wist namelijk een vorm te vinden om na te denken over het ondenkbare.
Na haar overlijden verscheen op 6 juni haar laatste boek, ‘De dichter en de duivel’, waarin
de dichter, nadat zij een huis heeft gekocht, ontdekt dat haar berging toegang biedt tot een ondergrondse wereld, die wordt bevolkt door influencers, politici, opiniemakers en columnisten – en de duivel. De ondertitel van het boek luidt: ’De wereld is helemaal gek geworden’. Voorwaar geen optimistische quote. Het boek, of is het een gedicht, heeft veel weg van een testament. Een laatste boodschap van een dichter aan de wereld voordat ze gaat sterven.
Als in de hel van Dante daalt de dichter, het is ongetwijfeld Lieke zelf, zeven rondes af in de onderwereld. Een wereld waar je stukjes van je ziel kunt verkopen. Terwijl ze door de onderaardse gangen dwaalt ontmoet ze ook Gerrit Zalm.
In een cynische dialoog verwijt ze hem en het neoliberalisme dat de kwetsbaren in de samenleving overgeleverd zijn aan de grillen van het kapitaal. Zorg voor de kwetsbaren wordt niet langer gezien als deugd, als een plicht in een beschaafd land, maar wordt overgelaten aan marktwerking. Is het wel betaalbaar? Marsman zelf kwetsbaar en ziek ervoer als geen ander hoe het is om afhankelijk te zijn van zorgcontracten in plaats van naastenliefde die altijd ‘om niet gegeven wordt’. Naast de zorg voor de kwetsbare mens is ook het rentmeesterschap voor de natuur geprivatiseerd. Met een scherp oog ziet de dichter dat de wereld steeds verder afzakt van een hemel op aarde naar een hel. We lijken helemaal niets van onze geschiedenis geleerd te hebben, maar de geschiedenis is dan ook ‘geen herhaling, maar een fuga’.
Is ‘de hoop voor Marsman’ die ze eerder had helemaal vervlogen? Niet helemaal. Zoals er vroeger in de mijnschachten altijd een kanarie meeging om te waarschuwen voor een gebrek aan zuurstof, zo ontdekt de dichter in de vijfde helle-cirkel een kleine vermagerde kanarie, die heel zacht lispelde:
‘Ik leef! Dus zal ik zingen
met overgave en uit volle borst, want niets vult de borstkas zo volledig
als een laatste adem’.
De kanarie zingt volgens de dichter nog uit volle borst. De vraag is natuurlijk: hoeveel zuurstof zit er nog in de wereld? Marsman houdt ons met haar laatste boek een spiegel voor. De wereld heeft haar ziel verloren. De werkelijkheid die we hebben gecreëerd is ongeneeslijk ziek. Dit is de waarschuwende spiegel die Marsman ons voorhoudt, een spiegel als een vagevuur. Zouden betere keuzes nog mogelijk zijn? In de navolging van Christus worden we steeds weer opgeroepen ons te bekeren van de weg van het kapitaal naar de weg van de liefde. Het is de oproep die steeds weer klinkt in de gemeente van de Messias.
Marsman, levend met de dood voor ogen, besefte hoe fragiel alles is: ‘Je leven is een tijdelijk paleis’. Ze was zelf ‘het trillend hoopje veren’.Een van de kanaries die ons waarschuwt. Marsman was met haar gedichten een kritische stem. Een profeet die ons oproept de juiste keuzes te maken om een werkelijk leefbare samenleving te ontwikkelen.
Ik en veel anderen zullen Lieke Marsman en haar hoop op leven, haar heldere poëzie missen. Ze heeft ons in haar korte leven veel nagelaten. Inspirerend tot het einde toe, niet opgeven te geloven dat een wereld waarin de laatsten de eersten zijn werkelijk mogelijk is.
Ds. Jeroen Jeroense
