Tempel | Kerk Museum

  • Museum op tv

     

    Op maandag 9 november komt het Tempel | Kerk Museum Elst volop in beeld bij het programma De Ridders van Gelre op TV Gelderland  (17.20 uur en elk uur herhaald).

    Deze enthousiaste mannen duiken momenteel in de vroegste geschiedenis van Gelderland en daar hoort Elst met de unieke overblijfselen van de Romeinse tempels natuurlijk bij.  Aanbevolen!

    Op zaterdag 14 november komt het museum op de radio aan bod bij Omroep Gelderland tussen 8 uur en 9.30 uur. Ook om 10 uur en 11 uur is er een kort interviewmoment te horen.

    Helaas kunnen de rondleidingen, die TV Gelderland op deze ochtend in gedachten had, ivm de coronamaatregelen niet plaatsvinden.

     

    ACTUELE INFORMATIE
    HET MUSEUM IS TOT NADER BERICHT GESLOTEN

    1308 logo tempel kerkmuseum image o 20160703102232

    We verheugen ons er op u weer in het museum te kunnen ontvangen.
    In deze coronatijd is alles een beetje anders. Voor een veilig én plezierig bezoek werken we met speciale bezoekersrichtlijnen. We vragen u deze in het museum na te leven.
    Hier vindt u de bezoekersrichtlijnen en aanvullende bezoekersinformatie.

    Wat Elst uniek in Nederland maakt, bevindt zich onder de kerkvloer van de Grote Kerk. Hier kan men de fundamenten van twee opvolgende Romeinse tempels uit de 1e eeuw na Chr. bewonderen. Daaromheen en daarop bevinden zich de resten van een vroegchristelijke zaalkerk en van een Romaanse kerk met uitbreidingen. De bijbehorende crypte is voor publiek toegankelijk.

  • Tempel | Kerk Museum

    Tempel | Kerk Museum Elst

    Foto 21 10 16 14 01 38

    Het Tempel | Kerk Museum Elst in de Grote Kerk vertelt het verhaal van deze 2000 jaar oude cultusplaats.

    Het museum bestaat uit drie gedeelten:

    • in de zijbeuk van de kerk bevinden zich vitrines met archeologische objecten
    • onder het schip schuilen fundamenten van twee Gallo-Romeinse tempels
    • onder het koor zijn fundamenten van Middeleeuwse kerken en een 10e-eeuws graf.

    De aanwezigheid van restanten van Romeinse tempels en van opeenvolgende kerkgebouwen op één plek is uniek voor Nederland.

    Toegang gratis

    Het bekijken van de archeologische objecten in de zijbeuk is tijdens openingstijden van het museum gratis. U kunt dan ook de kerk bezichtigen.
    De bezichtiging van de tempels en middeleeuwse resten is alleen mogelijk met een gids (à € 3 p.p.). Pinnen is in het museum helaas niet mogelijk.
    De museumjaarkaart geldt niet in het museum.

    Eerstvolgende activiteiten:

    In verband met het corona-virus zijn er voorlopig geen bijzondere activiteiten.
    Voor actuele informatie zie de Facebookpagina.

  • 2000 jaar geschiedenis

    Cultusplaats Elst

    De toren van de Grote Kerk van Elst is in de wijde omtrek een markant oriëntatiepunt. De toren en de kerk staan op een hoge plaats in het van oudsher waterrijke landschap. Deze plaats is een unieke plek van historische en religieuze betekenis.
    Het is de plek van een pre-romeinse cultusplaats, van imposante Gallo-Romeinse tempels, en van een middeleeuwse zaalkerk. De plek ontwikkelde zich van pelgrimsoord tot de plaats van de bouw, verwoesting en herbouw van de 15e-eeuwse gotische kerk.

    Van de opeenvolgende gebouwen zijn fundamenten bewaard gebleven, wat de plek tot een unieke erfgoedlocatie in Nederland maakt.

    Romeinse tijd

    Bataven en Romeinen

    Het Gelderse rivierengebied kent een rijke geschiedenis. Het is waarschijnlijk al 6000 jaar bewoond en werd in de Romeinse tijd Insula Batavorum genoemd.
    Elst was in die tijd een vicus en een religieus bestuurlijk centrum. Het lag centraal tussen de stad Noviomagus Batavorum (Nijmegen) en het legerkamp in Meinerswijk (Arnhem). De Bataven leverden hulptroepen voor de Romeinse legers en ontvingen na 25 jaar dienst een 'diploma' en het Romeins burgerrecht.

    Tempels

    In de vicus bouwden de Romeinen rond het jaar 50 een tempel. Het stenen gebouw werd opgericht op een al bestaande cultusplaats. De vloer en de fundamenten van deze tempel zijn in het museum te zien.
    Omstreeks 100 na Christus werd op dezelfde plek een nieuwe, grotere tempel neergezet. Het was een Gallo-Romeinse omgangstempel, bestaande uit een cella (de ruimte voor het godenbeeld binnen de tempel) en een zuilengalerij, met eromheen het temenos (tempelhof). Daarmee bevond zich in Elst één van de grootste tempels ten noorden van de Alpen. Onder de vloer van de huidige kerk zijn imposante resten van de dikke cella-muren en galerijfundamenten te zien.

    Reinigingsoffer (Suovetaurilia)

    Behalve resten van de twee tempels, kwamen bij archeologische opgravingen bijzondere vondsten te voorschijn. Daaronder waren de beenderen en schedels van offerdieren. Het betrof schedels van een varken (sus), een schaap (ovis) en een stier (taurus). Daardoor kon worden vastgesteld dat er een reinigings- of inwijdingsoffer heeft plaatsgevonden.

    Middeleeuwen

    Werenfried

    In de 8e eeuw trok de prediker Werenfried naar het land van de Franken en Friezen. Hij zette zich in om hen tot het christendom te bekeren en deed dat onder meer in de omgeving van Elst. Werenfried stichtte hier een kerk. Nadat hij in Westervoort was gestorven (760), werd volgens de legende zijn lijk op een stuurloos bootje gelegd. Dat dreef vervolgens stroomopwaarts naar Elst, alwaar Werenfried werd bijgezet.

    Romaanse zaalkerk

    In de 8e eeuw is met behulp van nog aanwezig bouwmateriaal van de Romeinse tempels een vrij grote zaalkerk gebouwd.

    De kerk is in de eeuwen erna regelmatig verbouwd en uitgebreid met een crypte. In de 10e eeuw werden in opdracht van de bisschop van Utrecht de relikwieën van de heilige Werenfried in die crypte geplaatst. Toenemende pelgrimage naar Werenfried, in het bijzonder aangeroepen tegen jicht en reuma, laat zich aflezen aan een uitbreiding van de crypte.

    Het meisje van Elst

    Onder het koor van de huidige kerk bevindt zich een graf van een jonge vrouw. Haar kostbare stolpgraf ligt vlak tegen de zuidelijke buitenmuur van de laatste uitbreiding van de Romaanse kerk en dateert uit de 10e eeuw.

    Na 1500

    De gotische kerk

    In de 15e eeuw maakte de Romaanse zaalkerk plaats voor een gotische kerk. Eerder was een vroeg-gotische sacristie aangebouwd, op en tegen de noordelijke muur van de Romaanse kerk. Hierdoor werd die muur geïntegreerd in het koor en is daar nog zichtbaar.

    Boven de ingang tussen zuidportaal en schip is het jaartal 1484 in Romeinse cijfers aangebracht. Aangenomen wordt dat dit de voltooiing van het "moderne" kerkgebouw markeert. In 1588 wordt de toen protestantse kerk geplunderd en van haar schatten beroofd.

    Afbranden toren en kerk

    Op 16 oktober 1701 sloeg de bliksem in de torenspits, die brandend neerstortte op het voorste gedeelte van het schip van de kerk. Toren en kerk brandden grotendeels uit, waarbij ook de klokken verloren gingen.

    De protestantse gemeente moest de kostbare herstelwerkzaamheden zelf bekostigen, waardoor bepaalde delen van de kerk niet herbouwd of van minder goede kwaliteit werden.

    In 1703 werd een nieuwe grote luidklok vervaardigd, die in de Tweede Wereldoorlog gespaard bleef.

    Na 1940

    September 1944

    boekje 2

    Tijdens de Tweede Wereldoorlog bereikte de operatie Market Garden op 17 september 1944 ook de Over-Betuwe. Maar van een snelle geallieerde opmars naar het noorden was geen sprake. In en om Elst werd in de laatste weken van september hevig gevochten. De toren van de Grote Kerk diende als Duitse waarnemingspost.
    Op maandag 25 september kwamen na heftige gevechten kerk en het gebied eromheen in handen van de geallieerden. Engelse militairen zaten op de zwaar beschadigde toren, vanaf dat moment doelwit voor de Duitsers. Op 30 september werd de toren vol geraakt door Duits artillerievuur afkomstig vanuit Arnhem. De toren en de kerk stonden in lichterlaaie. De volgende ochtend smeulden de houten delen nog en waren zowel de haan als de klokkenstoel naar beneden gevallen.

    1945-1952

    Na een winter vol ontberingen, evacuatie van de burgerbevolking en inundatie van de Betuwe door de Duitsers, kwamen Elstenaren na mei 1945 terug in hun zwaar gehavende dorp. Terwijl het belangrijkste was de wederopbouw van huizen, dacht men ook na over de restauratie van de Grote Kerk. In tussentijd nam de Nederlands Hervormde gemeente in oktober 1945 een houten noodkerk in gebruik, die ter beschikking was gesteld door de Zwitserse Reformierte Kirche.

    Opgravingen

    Voor de restauratie begon, vroeg de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) aan predikant (ds. Plooij) en kerkvoogden van de Nederlands Hervormde gemeente toestemming voor het doen van opgravingen. Men hoopte overblijfselen te vinden van Middeleeuwse kerken onder dit “door oorlogshandelingen vernielde” gebouw.
    In de zomer van 1947 kwamen de eerste onderzoeksresultaten al naar buiten. Deze waren aanzienlijker dan men had verwacht. Op geringe diepte waren Middeleeuwse kerkmuren uit de 8e eeuw tevoorschijn gekomen waardoor vast kwam te staan dat in Elst al heel vroeg een kerk stond.
    Iets dieper lagen zware funderingen die overblijfselen waren van een Romeins bouwwerk, van een Gallo-Romeinse tempel. Of liever gezegd: het waren restanten van twee elkaar in tijd opvolgende Romeinse tempels.

    Na de restauratie nam de Hervormde Gemeente de kerk in 1952 weer in gebruik. In de daaropvolgende jaren werd de toren volledig hersteld. Een belangrijk deel van de wederopbouw van het door oorlogsgeweld gehavende dorp was daarmee voltooid. Het resultaat mocht er zijn. Tegelijk was Elst het eerste ondergrondse museum van Nederland rijker.

    De conclusies van de opgravingen van 1946 en 1947 beperkten zich voornamelijk tot wat er zich onder de uitgebrande kerk bevond.

    In en om het kerkgebouw

    In de torenhal

    In de torenhal bevindt zich onder meer een reconstructie van de beschildering van de cellawand van de 2e Gallo-Romeinse tempel. Deze is gemaakt op basis van fragmenten gevonden in 1947.

    De preekstoel

    De classicistische preekstoel werd in 1793 gebouwd door de Amsterdamse beeldhouwer Ziezenis en is in 1951 voor 2000 gulden gekocht van de Hersteld Evangelisch Lutherse Kerk te Amsterdam.
    Na aankoop door de Hervormde Gemeente Elst werd de kansel aan de kerk aangepast en schoongemaakt. De lagen verf waren aangebracht in een tijd dat er belasting geheven werd op blank (eiken)hout. Op de voorste hoeken staan de vier evangelisten afgebeeld: Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes.

    De vitrines

    In de zijbeuk van de kerk zijn vitrines met vondsten uit de Romeinse tijd en de Vroege en Late Middeleeuwen.

    De toren

    De markante achtkantige toren is meerdere malen gerestaureerd. In 1995 zijn op het hoogste deel de beelden van acht heiligen geplaatst.

    Contouren Romeinse tempel

    In de tuin van de kerk, aan de zuidzijde, zijn de contouren van de brede trap en de trapwangen van de tweede Romeinse tempel tot boven het maaiveld opgemetseld.

  • Bezoekersinformatie

    Reguliere openingstijden

    Elke eerste zaterdag van de maand 13.30-16.30 uur
    Voor actuele informatie over openingstijden: zie onze Facebookpagina

    Een bezoek is altijd mogelijk

    Wilt u individueel of met een groep buiten genoemde openingstijden het museum bezoeken dan kunt u een afspraak maken via de koster.

    Toegang kerk

    De kerk is tijdens openingstijden van het museum vrij toegankelijk.

    Algemene beperking

    De mogelijkheid bestaat dat het museum gesloten is vanwege een huwelijks- of begrafenisdienst in de kerk.

    Toegankelijkheid mindervaliden

    De kerk en het museum zijn toegankelijk voor mindervaliden. In de kerk is een invalidentoilet aanwezig.
    Bezichtiging van de Romeinse en middeleeuwse resten is voor rolstoelgebruikers helaas niet mogelijk.
    Honden zijn niet toegestaan met uitzondering van blindengeleidehonden en officiële hulphonden.

    Museum zonder café

    Het museum beschikt niet over de mogelijkheid u een kopje koffie of thee aan te bieden. Daarvoor verwijzen we u naar de lokale horeca in de directe omgeving.

    Adres

    Tempel | Kerk Museum Elst

    Adres:   Grote Molenstraat 2, 6661 DJ Elst
    Postadres:   St. Maartenstraat 32b, 6661 DA Elst
    Email:   Kerkmuseum

     

    Parkeren

    Om de kerk ligt de St. Maartenstraat waar u gratis kunt parkeren. Parkeren is ook toegestaan op het parkeerterrein gelegen aan de St Maartenstraat.

    Openbaar vervoer

    De Grote Kerk en het Tempel | Kerk Museum bevinden zich op loopafstand (10 minuten) van het NS-station Elst.  Diverse busverbindingen vanuit Arnhem en Nijmegen hebben halteplaatsen dicht bij het museum.

  • Rondleidingen

    Wilt u antwoord krijgen op de volgende vragen (en nog veel meer te weten komen), kies dan voor een rondleiding door een deskundige gids. 

    • de Romeinen bouwden verschillende tempels in Elst. Sinds wanneer is dat bekend?
    • In de Middeleeuwen bouwde Werenfried hier een kerk en Balderik vergrootte deze. Wat is daarvan nog te zien?
    • Wat maakt het Tempel | Kerk Museum tot een unieke plek in Nederland?

    Tijdens een rondleiding bezichtigt u de tempel- en middeleeuwse resten.

    Tijdens reguliere openingstijden:     rondleiding om 14.30 uur
    Tijdens bijzondere openstellingen:     rondleiding bij voldoende belangstelling

    Aanmelden voor rondleidingen is niet nodig, behalve voor de familie-rondleidingen en de Nationale Archeologiedagen.

    Een rondleiding duurt ongeveer 60 minuten en kost €3 per persoon. In het museum is geen mogelijkheid tot pinnen. De museumjaarkaart geldt niet. 

    Aanvraag voor rondleidingen

    Voor een bezoek buiten reguliere openingstijden of voor bezoek met een groep (max. 60 personen, scholen max. 45 leerlingen), altijd inclusief een rondleiding, kunt  u een afspraak maken met de koster (gelieve niet op zondag te bellen).

    Na telefonisch of per mail een afspraak voor datum en tijd te hebben gemaakt, vragen wij u het bevestigingsformulier ingevuld naar koster@pg-elst.nl  te sturen. Dan is uw afspraak definitief.  

    Om teleurstellingen te voorkomen: een aanvraag voor een rondleiding ruim van te voren indienen

    Privacyverklaring:

    We gaan zorgvuldig om met gegevens van bezoekers van het museum. De contactgegevens ten behoeve van aangevraagde rondleidingen worden alleen gebruikt voor het bezoek en de financiële afhandeling. De gegevens worden daarna op de kortst mogelijke termijn verwijderd. 

  • Familie-rondleidingen

    Ben je ongeveer tussen 7 en 12 jaar en vind je geschiedenis leuk? Kom dan in de vakantie in het Tempel | KerkMuseum in Elst meedoen aan een interessante rondleiding door 2000 jaar geschiedenis.
    Je gaat onder de vloer van de kerk kijken naar resten van twee Romeinse tempels en resten van muren van oude Middeleeuwse kerken.
    Aan de activiteitentafels kun je onder meer bouwen, puzzelen en tekenen.

    Kom niet alleen, maar neem een leuke volwassene mee (opa, oma, vader, moeder ......) naar deze familie-rondleiding.
    Het kost €5 voor 1 kind en 1 volwassene.
    *De familie-rondleiding is minder geschikt voor jongere kinderen en voor mensen die slecht ter been zijn.

    Wanneer? In de schoolvakanties.
    Een familie-rondleiding is op zaterdagmorgen om 10.30 uur en duurt 60-90 minuten.

    In verband met het corona virus worden er nog geen familie-rondleidingen gegeven.

     

  • Educatie en informatie

    In verband met het corona-virus en de beperkte benedenruimte is het voorlopig niet mogelijk schoolklassen te ontvangen.

    Erfgoededucatie

    Tijdens een bezoek aan ons museum sluiten we in het afwisselende programma aan bij kerndoelen met betrekking tot cultureel erfgoed. Leerlingen ontwikkelen, sociale, culturele en informatievaardigheden. Ze worden aangespoord om samen te werken, te communiceren en kritisch te denken. Thema’s die aan bod (kunnen) komen zijn de Romeinse Limes, de verbreiding van het Christendom, de Reformatie en de Tweede Wereldoorlog.

    Basis- en Voortgezet Onderwijs

    Voor het basisonderwijs (vanaf ongeveer groep 6) en voortgezet onderwijs kunnen speciale rondleidingen worden verzorgd van ongeveer één uur.  Het programma en de activiteiten worden afgestemd op leeftijd, niveau en belevingswereld van de leerlingen.

    Voor het basis- en voortgezet onderwijs is het mogelijk tot 45 leerlingen tegelijk te ontvangen. Met een standaard van maximaal 15 leerlingen per gids en ten minste één actief participerende, volwassen begeleider per 7/8 leerlingen. 

    • Voor basisscholen binnen de gemeente Overbetuwe zijn de bezoeken gratis.
    • Voor basisscholen buiten de gemeente Overbetuwe geldt een vast tarief van € 50,- voor groepen van maximaal 30 leerlingen.
    • Voor groepen in het voortgezet onderwijs gelden de reguliere toegangsprijzen.

    Ruim vooraf reserveren is noodzakelijk. Dit doet u via de koster. Na een reservering wordt met de betreffende leerkracht(en) contact opgenomen om nadere afspraken te maken. 

    Als voorbereiding op een bezoek aan het museum kunnen BO leerkrachten in de klas gebruik maken van lesmaterialen aansluitend bij de leerlijn “Reizen in de tijd”.
    Voor meer informatie https://www.reizenindetijd.nl/ of via onze educatief medewerker Rien Crajé (m.craje@upcmail.nl).

    Publicaties

    • Mentink-Zuiderweg, C.H & G.J. Mentink (red.), 2008: Cultusplaats Elst. Zeven momenten van religieus leven. Oosterbeek
    • Vens, H, z.j.: Over Romeinen, Bataven en Middeleeuwers in Elst. Kerkmuseum Elst, Elst
    • Vens, H., 2016: Tempel|Kerkmuseum in Elst. Een handreiking.

    Meer informatie:

    Tempel | Kerk Museum in De ridders van Gelre en Romeinen en Bataven in Gelderland:
    http://www.omroepgelderland.nl/tv/programma/229634357/Ridders-van-Gelre/aflevering/143403257

    Voor de smartphone of tablet:  Beleef het museum in 360o
    https://www.youtube.com/watch?v=jl5bNszgtuo

               

  • Activiteiten

    Romeinenweek

    In verband met het corona-virus zijn er voorlopig geen bijzondere activiteiten. Voor actuele informatie kunt u kijken op onze Facebook pagina. 

    Bijgewerkt op 4 augustus 2020

     

     

     

  • Collectie

    De collectie is deels eigendom van de Protestantse Gemeente Elst en bestaat voor een deel uit bruiklenen. Hier worden objecten die in het museum te zien zijn uitgelicht.

    REPLICA VAN EEN ROMEINS MILITAIR DIPLOMA

    Op de voor- en achterkant van dit bronzen plaatje is de tekst ingebeiteld van een officieel Romeinsdocument. Daarin verklaart keizer Trajanus (98-117) het burgerrecht te hebben verleend aan een Bataaf die in het Romeinse leger heeft gediend.

    In november 1988 werd op de bodem van een nieuwe sloot net buiten Elst een fragment van een bronzen plaat gevonden. Deze had oorspronkelijk een afmeting van 17 x 13,5 cm. Op deze plaat staat aan beide zijden een tekst gegraveerd. Het fragment was een deel van een militair diploma, een gewaarmerkt afschrift van een keizerlijk besluit dat in Rome werd bewaard.

    Een militair die er 25 jaar diensttijd op had zitten, kreeg zo’n diploma, bestaande uit twee met ringen aan elkaar bevestigde platen, die verzegeld waren. De uitreiking van het diploma betekende dat aan hem, zijn vrouw, kinderen en verdere nakomelingen het Romeinse burgerrecht werd verleend.

    Burger van het Romeinse Rijk hield onder meer in: meer rechtsbescherming en de mogelijkheid om legioensoldaat te worden en voor een volgende generatie zelfs officier. Het betekende ook dat de soldaat en zijn vrouw konden huwen onder het Romeinse recht.
    Een en ander heeft ongetwijfeld de aanpassing van de Bataven aan de Romeinse cultuur bevorderd (acculturatie). Toch bleven ze ook deels vasthouden aan de eigen cultuur, zeker op godsdienstig gebied.

    De vondst uit Elst is niet compleet. Toch kan eruit worden afgeleid dat dit diploma is uitgegeven op 20 februari 98 na Chr. aan een Bataaf, in de tijd dat Trajanus keizer was. De Bataaf had 25 jaar gediend bij een ruitereenheid, genaamd Ala Batavorum (een uit Bataven samengestelde eenheid ruiters van duizend man), had een Bataafse vrouw en vermoedelijk twee dochters. Hun namen stonden zeker op het diploma maar ontbreken op het gevonden fragment.

    In het Tempel | Kerk Museum staat een replica; het origineel bevindt zich in Museum het Valkhof in Nijmegen.

    De Suovetaurilia

    Bij de fundamenten van de Romeinse tempels in Elst werden schedels gevonden van drie offerdieren, een voor Nederland unieke vondst. Zij lagen, samen met dierenbeenderen, in een kuil oostelijk van de tweede tempel onder het huidige gotische koor.

    In de Romeinse tijd werd dit van oorsprong Grieks offer bij bijzonder plechtige gelegenheden en gunstige voortekenen als een belangrijk offer uitgevoerd waarbij de drie dieren in hun samenhang de suovetaurilia werd genoemd. Deze naam is een samentrekking van drie Latijnse woorden en duidt op het offeren van een zwijn (sus), een schaap (ovis) en een stier of os (taurus). Dergelijke offers werden niet alleen als zuiveringsoffer aan belangrijke goden (Mars) opgedragen maar ook ter gelegenheid van feesten ter ere van landbouwgoden. Hierbij moet dan gedacht worden aan het afsmeken van vruchtbaarheid van akkers en velden.

    Het plechtig karakter van dit offer doet vermoeden dat het in Elst als inwijdingsoffer of als reinigingsoffer (lustratio) van de bouwgrond voor de tweede tempel uitgevoerd werd. Daarbij moet overwogen worden dat de eerste tempel uit ca. 50 na Chr. omstreeks 100 na Chr. vervangen werd waarbij het terrein gezuiverd moest worden voordat nieuwbouw kon plaatsvinden. Deze nieuwe veel grotere tempel aan de rand van het rijk vertegenwoordigde het zichtbaar belang van Romeinse aanwezigheid. Gezien de godsdienstige opvattingen van de Romeinen ligt het voor de hand deze plek alvorens aan herbouw te beginnen gereinigd en/of opnieuw gewijd diende te worden.

  • Jaarverslagen

Vieren

06 dec 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: 2e Advent
06 dec 2020 ; 19: 00 uur
Vooralsnog geannuleerd: Ademviering
13 dec 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: Gezinsdienst
20 dec 2020 ; 10: 00 uur
Ochtendviering: 4e Advent
24 dec 2020 ; 22: 00 uur
Kerstnacht

Uitzenden

viering beluisteren

viering zien

binnenkomer

liturgie

reserveren

Zoeken

Introductie website

website

Museum en Kunst

tempel kerkmuseum

1638 kunstindekerk image s 20160918140058

anbi logo
Privacyverklaring                                                          Copyright © 2019 Protestantse Gemeente Elst. Alle rechten voorbehouden